Sztuka w Triduum: ciemnica, grb, pascha

Sztuka stosowana w naszych kocioach oceniana jest czsto bardzo krytycznie, a nawet nazywana kiczem, ktry nie ma nic wsplnego z piknem, jest pseudo sztuk i kamstwem. Siostra Katarzyna Bruzda, oceniajc kryteria artystyczne okolicznociowych dekoracji w naszych wityniach pisze: plastyczny ksztat i wyraz Ciemnicy i Grobu powinien by dostosowany i zogniskowany wobec Chrystusa obecnego w Hostii. Im wiksza ich prostota, tym bardziej speniaj swoj rol. Elementy powtarzajce si w wikszoci naszych kociow, a wic zapewne nawzajem podpatrywane, czsto zasuguj na miano tandety i kiczu.

Papierowe imitacje skay, styropianowe niebo, bibuowa trawa, chmury z bkitnego materiau, a do tego na czerwono i fioletowo podwietlony grb z papierowych ska i nieszczsna lakierowana figura Pana Jezusa, przyronita do swego gipsowego podoa. Najwikszy znak Misterium Zbawienia sprowadzony do seryjnej dewocjonalnoci.1 Te krytyczne uwagi skaniaj do zastanowienia nad genez urzdzania otarza wystawienia w czasie Triduum Paschy, ich teologiczn treci oraz pewnymi sugestiami, jakie naley uwzgldni przy szczegowych rozwizaniach plastycznych.

TO HISTORYCZNE

Genezy zwyczaju przygotowywania w Polsce tzw. ciemnicy, czyli otarza wystawienia naley szuka w redniowiecznym dramacie liturgicznym. Obrzd Wielkiego Pitku celebrowany by dla uczczenia pamitki zoenia ciaa Pana Jezusa do grobu. Przeywane w liturgii misterium paschalne naszego Zbawiciela przyjmowao wyraz udramatyzowanych obrzdw pogrzebania Chrystusa depositio, nawiedzenia grobu visitatio oraz zmartwychwstania elevatio. Obecnie ma to swoj kontynuacj w urzdzaniu tzw. ciemnicy i Grobu Paskiego oraz procesji rezurekcyjnej. Depositio Crucis w polskich przekazach liturgicznych nie posiada dokadnej nazwy, ale odnosi si do skadania przez duchownych krzya w grobie. Profesor Julian Lewaski pisze w swej ksice o liturgicznych dramatach redniowiecznych: Jezus odszed ze wiata, wszystkie Jego wyobraenia (krucyfiksy) w kociele s przysonite, ostatnie i jedyne adorowano, teraz i ono bdzie usunite. 3 Po wsplnej adoracji krzya i zakoczonym piewie Crux fidelis - Krzyu wity nade wszystko przenoszono go i skadano w grobie. Inne przekazy podaj, e przenoszono figur o ruchomych ramionach, ktre opuszczano i skadano w dugiej tumbie grobowej.
Ksigi liturgiczne redniowiecza podaj bardzo zrnicowane opisy visitatio sepulchri - nawiedzenia grobu i mona powiedzie, e zwizane to byo z podjciem z grobu caunu - przecierade, przeniesienie ich do otarza i okazanie ludowi, czemu towarzyszyy stosowne piewy tzw. tropy opisujce to wydarzenie biblijne.
redniowieczne Elevatio Crucis odnosio si do aktu podniesienia krzya i umieszczenia go na swoim miejscu lub w innym przypadku na usuniciu krzya z grobu i przeniesienie go na otarz w czasie odmawiania siedmiu psalmw pokutnych oraz antyfon okolicznociowych wyraajcych uwielbienie, wdziczno i rado ze zmartwychwstania Pana Jezusa, a take okolicznociowego okadzania grobu, pokrapiania go wod wicon, otwierania i uroczystego przenoszenia krucyfiksu po uprzednim zdjciu z niego przecierade i Hostii. Czsto towarzyszyo temu bicie dzwonw. 6 Wspomniany profesor J. Lewaski podaje, e chodzi tutaj o rodzaj trzystopniowego dowodzenia Pierwszy, najwaniejszy, to wiadomo udzielona przez osob nieziemsk, anioa, drugi to obejrzenie pustego grobu przez wite niewiasty, trzecim jest kontrola prawdomwnoci przeprowadzona przez Piotra i Jana i ukazanie dowodu materialnego, ktrym s cauny (gdyby Uczniowie wykradli ciao, zabraliby i ptna grobowe, w ktre byo owinite).

CIEMNICA

Ciemnic - ciemnym wizieniem nazywa si specjaln kaplic lub otarz, ktry przystrajano specjalnie z okazji przechowywania Najwitszego Sakramentu od zakoczenia liturgii Wieczerzy Paskiej a do liturgii Wielkiego Pitku, 8 nawizujc tym bd to do uwizienia Pana Jezusa, bd to do ustanowienia Eucharystii. Genezy tego zwyczaju naley szuka w VIII w., kiedy to chleb Eucharystyczny zakonsekrowany w Wielki Czwartek zawijano w dwa kawaki ptna i skadano na otarzu. Od IX wieku budowano specjalny otarz, na ktrym palono sze wiec a do zakoczenia Ciemnej Jutrzni Wielkiego Pitku. Ceremonia biskupi z 1600 roku poleca w tym celu specjalne kaplice z bogato przyozdobionym otarzem.
Najwitszy Sakrament przechowywano w specjalnym kielichu owinitym dwoma biaymi welonami. Trzeba tutaj zaznaczy, e byy to konsekrowane Hostie tylko dla komunii kapana, gdy wierni w tym dniu nie przystpowali do niej. Sam otarz bardzo czsto nawizywa do obrzdu zoenia ciaa Pana Jezusa do grobu. Wprowadzono nawet we Woszech specjalne ceremonie nawizujce do ewangelicznego pogrzebu Chrystusa Pana, jak nakadanie pieczci na tabernakulum, std te nazywano je grobem (a zwyczaj ten zosta zakazany przez wit Kongregacj Obrzdw), czy przechowywanie konsekrowanej Hostii do komunii kapana i puszki z komunikantami dla chorych w naczyniu przypominajcym urn, ktre to adorowano do zakoczenia liturgii Wielkiego Pitku. Ta tradycja te zostaa zakazana przez wymienion ju Kongregacj w 1899 roku. Interpretacja urzdzania otarza wystawienia nie bya jednakowa i Kongregacja Obrzdw orzeka w roku 1896, e otarz ten mona uwaa zarwno za symbol grobu Chrystusa Pana, jak i ustanowienia Eucharystii. Odnowione obrzdy Triduum paschalnego z roku 1955 przeniosy akcent na ustanowienie Eucharystii i otarz otrzyma wystrj o charakterze radosnym.
W Polsce natomiast wielkoczwartkowy otarz - ciemnic odrniano od Boego Grobu. Zwrmy uwag - pisze ks. J. Sroka - e urzdzanie takiego grobu wie si pierwotnie nie z Wielkim Pitkiem, lecz Wielkim Czwartkiem. W takim grobie zamykano Najwitszy Sakrament. Z czasem zaniechano tej praktyki, a kraje sowiaskie przeniosy j na Wielki Pitek . W ciemnicy przechowywano dwie konsekrowane hostie. Jedn do komunii kapana w Wielki Pitek, a drug do wystawienia w Boym Grobie, a przeniesienie Najwitszego Sakramentu do ciemnicy byo symbolem drogi Pana Jezus a do Ogrjca, a czas adoracji przeznaczony by na rozwaanie mki Chrystusa od agonii w Ogrjcu przez pojmanie, uwizienie a po sd przed Piatem.

BOY GRB

Pierwsza wzmianka o dramatyzacji pogrzebu Pana Jezusa siga X wieku, gdy biskup Augsburga, Ulryk przenosi w Wielki Pitek konsekrowan hosti do kocioa w. Ambroego. Tam skada j na otarzu i przykrywa kamieniem, a nastpnie w poranek wielkanocny odnosi j w procesji do kocioa w. Jana. Od XI wieku spotykamy zwyczaj budowania Boego Grobu na terenie Francji, Woch, Austrii, Czech. W tym te czasie pojawiaj si te o nim wzmianki w ksigach liturgicznych stosowanych w Polsce. Wskazuj one, e Boy Grb traktowany by przede wszystkim jako otarz wystawienia Najwitszego Sakramentu, peen wiec, kwiatw i ozdb.
Lokalizacja jego bya zrnicowana. Budowano go w chrze lub prezbiterium, w nawie wityni, na otarzu gwnym lub za nim, a take w rodku kocioa, co spotykamy take na ziemiach polskich. Czsto przybiera on ksztat namiotu - cyborium lub skrzyni krytej ptnem spadajcym po brzegach, ktrego koce przytwierdzano kamieniami lub pieczciami. Bywao te, e skrzynia bya bogato rzebiona. Zdarzay si te groby murowane lub specjalne kaplice przeznaczone do tego celu. W Polsce grb przygotowywano corocznie - nie znalelimy dotd ladw trwaej architektury tego miejsca w kociele, pisze profesor J. Lewaski w swej pozycji o redniowiecznym dramacie liturgicznym .
Odrbnym jednak zagadnieniem jest kult Boego Grobu u boogrobcw - czyli Fratres Cruciferi Domini Sepulchri Hierosolimitani, ktrzy budowali swoje kocioy na wzr bazyliki Grobu Paskiego w Jerozolimie, a figur Chrystusa przenoszono do mauzoleum w. Grobu, co byo poczone z wasn liturgi i dramatyzacj, ktra temu towarzyszya .
W Polsce spotykamy zwyczaj przenoszenia Najwitszego Sakramentu i krzya, a czsto i figury Chrystusa Pana w procesji do Boego Grobu. Niesiono rwnie zapalone wiece, wod wicon i kadzielnic. Po umieszczeniu krzya i konsekrowanych Hostii, celebrans pokrapia i okadza grb, a nastpnie okrywa welonem Najwitszy Sakrament, a po stosownych modlitwach i odejciu rozpoczynao si modlitewne czuwanie, w ktrym uczestniczyli scholarze, starsi chopcy, duchowni i zakonnicy odmawiajcy psalmy, a take przedstawiciele rnych cechw i bractw.
Wspomniany prof. Julian Lewaski pisze na temat: By moe ju w XV w. powstaa tradycja uzbrojonej lub jakiejkolwiek stray, ktra gwarantowaa rzeczywiste bezpieczestwo hostiom zoonym w grobie, a take jego wystrojowi (kosztowne byy tkaniny grobu); psaterzyci, czsto modzi chopcy, tego nie zapewniali. piewajcy psalmy, palce si wiece, ewentualnie take strowie grobu s wsptwrcami obrzduwidowiska. Samo ich postawienie jest scen efektown wizualnie i gestycznie, jest bardzo teatralne - przypomnijmy sobie, e dzieje si to w mrocznej nawie kocioa lub jednej z kaplic. Caa witynia jest przybrana aobnie, wraca do niej procesja piewajca przyciszonym gosem, ale obrzd nie zosta zamknity. Ponce wiece i psaterzyci bd go kontynuowa ponad 50 godzin, tak dugo bdzie trwaa idea wyraona w tym oficjum - tylko w dramaturgii liturgicznej moliwe jest stworzenie tego rodzaju spektaklu - spektaklu trwania.
Wspomnielimy ju, e obrzdy Wielkiego Pitku miay cechy wielkiej teatralnoci. Skaday si na ni lektury, modlitwy, zdejmowanie krzya lub figury z krzya, ukadanie przed otarzem, adoracje, sowem bogata akcja gestyczna. Ale wszystkie te czynnoci nie byy odtwarzaniem czego w sensie teatralnym, lecz byy aktami liturgicznymi, byy realne, a nie fikcyjne .
Trudno ustali, kiedy zaniechano w Polsce umieszczania krzya w grobie, a rozpoczto skadanie go obok Boego Grobu lub nawie kocioa na katafalku nakrytym fioletowym lub czerwonym suknem dla uczczenie go przez wiernych, co przetrwao a po dzie dzisiejszy. Z ca pewnoci moemy powiedzie, e od koca XVI wieku spotykamy si ju w Polsce tylko z umieszczaniem Najwitszego Sakramentu w Boym Grobie.15 Ciekaw rol kultyczn speniao bractwo Mki Paskiej. Jego czonkowie, ubrani w czarne kapy, uroczycie i procesjonalnie obchodzili Boy Grb, a jeden z nich, przebrany za Chrystusa nis duy krzy, inni za przebrani za onierzy uderzali paaszami krzy woajc postp Chryste, ale ten zwyczaj zosta zakazany przez biskupw krakowskich, jako nie licujcy z liturgi misterium paschalnego. Wielkim uznaniem natomiast cieszyy si modlitewniki dla nawiedzajcych w tym dniu kocioy.
Trzeba te doda, e Boy Grb otrzymywa czsto bardzo wyszukane i pikne ksztaty, w czym prym wiedli jezuici i misjonarze w. Wincentego a Paulo. Dekoracje stosowane miay czsto wydwik symboliczny i akcenty narodowe w zalenoci od zmieniajcych si warunkw politycznych i spoecznych. Do historii przeszy zarwno groby z okresu niewoli narodowej, jak te z czasw okupacji, czy lat osiemdziesitych XX w., urzdzane w kociele w. Anny w Warszawie przez modzie akademick skupion w Iuventus Christiana i Akademi Sztuk Piknych. Prezentowane w dekoracjach treci oddaway martyrologi narodu, ale rwnie budziy nadziej Polakw na odzyskanie wolnoci i powrt do normalnych czasw.

WIELKOCZWARTKOWY OTARZ WYSTAWIENIA

aciskie Missale Romanum poleca tylko przygotowa odpowiednia miejsce w jakiej kaplicy kocioa lub otarza, ktre powinno by godnie przyozdobione ptnem i wiecami, gdzie skada si i przechowuje Najwitszy Sakrament, ale ma tam by zachowana raczej prostota i surowo odpowiadajca liturgii tego dnia. Ceremonia parafialny ks. Juliana Nowowiejskiego uywa tutaj okrelenia otarz wystawienia i mwi, aby przed otarzem Wystawienia ustawicznie palio si sze wiec woskowych i aby kto wci adorowa Najw. Sakrament. Tene sam autor wymieniajc zajcia zakrystiana w Wielki Czwartek nakazuje w kaplicy jakiej bocznej, albo, gdyby takiej nie byo, w bocznej nawie kocioa, czy przy bocznej cianie, ozdobi otarz zwany otarzem Wystawienia; przybierze go biao i w kwiaty, ale bez relikwii i obrazw witych Paskich. Postawi na nim sze kandelabrw ze wiecami woskowemi (!) i cyborium zamykane na klucz. Wewntrz cyborium, jako te na otarzu, rozoy czyste korporay. Przypomina te orzeczenie witej Kongregacji Obrzdw, z dnia 14 maja 1887 roku, e otarz ten nazywa si altare repraesentativum institutionis augustissimi Sacramenti i wyjania dalej, e obrzd umieszczania Najwitszego Sakramentu na otarzu nie przypomina nocy mczeskiej w wizieniu Pana, ale oddaje cze Najwitszemu Sakramentowi w rocznic Jego ustanowienia.
Jeszcze ks. Pawe Rzymski wyjaniajc ten obrzd zaznacza, e dawniej konsekrowane Hostie chowano z tyu otarza, a obecnie odprowadzaj je w procesji z najwiksz uroczystoci do >piwnicy<, gdy ceremonia ta ustanowiona bya na uczczenie Pana Jezusa tej nocy do wizienia wtrconego i w okrutny sposb zelonego. Wprawdzie autor pisze, e procesj t do ciemnicy ustanowi papie Pius V, ale w mszale z r. 1570 nie napotykamy adnej wzmianki na powyszy temat, a uyte sformuowanie locum praeparatum nie upowania do takiego wniosku.
Instrukcja o naleytym odprawianiu odrodzonego porzdku Wielkiego Tygodnia witej Kongregacji Obrzdw z 16 listopada 1955 roku nawizuje do wczeniejszych rubryk Missale Romanum i podaje, e ma to by odpowiednie miejsce w kaplicy lub na otarzu kocielnym /.../ i naley przystroi je piknie w zasony i wiato /.../ i w ozdobieniu tego miejsca naley przestrzega powagi, ktra przystoi liturgii tych dni.
Naley wspomnie, e pasyjny rys tego dnia zachowany jeszcze zosta w uchwaach synodu katowickiego z 1975 roku, gdzie czytamy, e tradycyjnym zwyczajem jest adoracja po Mszy Wieczerzy Paskiej przy otarzu symbolizujcym noc spdzon przez Chrystusa w wizieniu.
Posoborowy Msza Rzymski dla diecezji polskich z roku 1986 podaje tylko bardzo ogln wskazwk, e Najwitszy Sakrament przenosi si na miejsce przechowywania przygotowane w odpowiednio ozdobionej kaplicy.
Przedruki tekstw liturgicznych na Wielki Tydzie, cho maj charakter pastoralny, to w interesujcym nas przedmiocie nie wnosz nic nowego . Powysze rubryki pozwalaj nam jedynie wycign nastpujce wnioski, e do przechowywania Najwitszego Sakramentu, po Mszy Wieczerzy Paskiej naley przewidzie odpowiednio przygotowane i ozdobione w kociele miejsce, ktrym moe by, zarwno kaplica lub specjalnie przygotowane miejsce, gdzie powinno si pali sze wiec woskowych. Tematem przewodnim celebracji liturgicznej tego dnia jest wydarzenie wieczernikowe, a biay kolor szat liturgicznych podkrela radosny charakter pierwszego dnia Triduum paschalnego. Ma to te mie swj wyraz w dekoracji stosowanej podczas przygotowania Otarza Wystawienia. Tego dnia powinien znale swj wyraz jeden z zasadniczych tematw, jakimi s: sakrament kapastwa, ustanowienie Eucharystii, modlitwa o jedno, posuga mioci Boga i czowieka, czego wyrazem jest obrzd tzw. mandatum - umycia ng, czyli chrzecijaska caritas, a take wymiar dzikczynny. Nie naley eksponowa zdrady Judasza, chocia ma ona powizanie z Wieczernikiem, to stanowi jego negacj i utrat owocw Chrystusowego misterium zbawienia.
W dekoracji stosowanej w Otarzu Wystawienia powinien dominowa kolor radosny - biay. Centrum plastycznym powinno by pikne tabernakulum ozdobione bez przesady kwiatami i szecioma wiecami. Naley pamita o umiarze w stosowaniu ozdb plastycznych, gdy zdarza si, e staj si one waniejsze od Najwitszego Sakramentu. Nie ma tutaj take miejsca na sztuczne kwiaty, a styropian nie jest najpikniejszym materiaem dekoracyjnym. Mogyby natomiast znale swoje miejsce wiata wotywne - lampki przygotowane przez czonkw bractw lub wiernych. Tego dnia naley unika elementu pasyjnego, ktry tak czsto pojawia si w wielu propozycjach. Niewaciwym byoby te umieszczanie jakichkolwiek figur nawizujcych do Mki Paskiej, takich jak Matka Boa Bolesna, w. Jan Ewangelista, onierze, czy innych, co zostao zakazane przez Instrukcj witej Kongregacji Dyscypliny Sakramentw z roku 1929. 27 Wspomniany List oklny Kongregacji Kultu Boego o przygotowaniu i obchodzeniu wit paschalnych przypomina o tym w nastpujcych sowach: Tabernakulum lub szkatua nie moe mie formy grobu, naley unika formy grobu. Kaplicy zoenia nie przygotowuje si dla wyobraenia grobu Pana, lecz dla przechowywania Chleba Eucharystycznego do Komunii w Wielki Pitek Mki Paskiej (nr 55).
Teksty odpowiednich napisw - hase mona zaczerpn z formularzy Mszy Krzyma witego, Mszy Wieczerzy Paskiej, liturgii wice oraz z programu duszpasterskiego Episkopatu Polski na dany rok pracy duszpasterskiej. Tre tych napisw powinna by lapidarna, wymowna i przemylana pisze s. Bruzda. Pewnych sugestii do indywidualnych zastosowa mog dostarczy projekty publikowane w miesiczniku Msza wita oraz propozycji Stanisawa Klingera Projekty otarzy, obkw i grobw, ktre ukazay si w Wydawnictwie Duszpasterstwa Rolnikw w Wocawku w roku 1995 i obecnie wydane ponownie. Trzeba do nich podchodzi z du doz krytycyzmu i traktowa je jako inspiracj.

WIELKOPITKOWY OTARZ WYSTAWIENIA

aciskie ksigi liturgiczne Kocioa Powszechnego kocz celebracj wielkopitkow ablucj palcw i komplet. Polskie tumaczenie Mszau, tak zwany mszalik benedyktyski podaje jedynie nastpujc uwag w Polsce i w kilku innych krajach przenosi si Najwitszy Sakrament do otarza przedstawiajcego Boy Grb. Wicej sugestii podaje w tym przedmiocie Chwalisaw Zieliski, ktry przewiduje nawet stae, zaprojektowane w czasie budowy do tego miejsce piszc o ile w nowym kociele projektuje si miejsce dla grobu wielkanocnego, musi to by miejsce godne, pene odpowiedniego nastroju, nie w pobliu otarza gwnego i nie za awkami, by wierni nie siedzieli tyem do grobu. Najodpowiedniejszym miejscem byaby krypta, kaplica boczna lub nawa boczna. Ojciec Franciszek Maaczyski uywa tutaj nazwy Kaplica Boego Grobu.
Przy samej za dekoracji grobu niewaciwym byoby stosowanie czarnych zason, aby nie przywodzio to na pami domu aoby, tym bardziej, e w czasie liturgii pogrzebu chrzecijaskiego rezygnuje si z koloru czarnego, pieww tragizujcych, czy przeraajcych, a wprowadza si aspekt paschalny. Odpowiednie wydaj si by symbole Mki Paskiej, ktre ukazuj dzieo zbawienia dokonane przez Jezusa Chrystusa.
Dla jasnoci obrazu naley przypomnie wytyczne Mszau dla diecezji polskich, gdzie czytamy: zgodnie z wielowiekow tradycj, w Wielki Pitek po ukoczeniu liturgii Mki Paskiej, przenosi si Najwitszy Sakrament do Grobu Paskiego i wystawia do adoracji. W kaplicy Grobu Paskiego powinien by otarz, choby przenony, tabernakulum do przechowywania puszek z Najwitszym Sakramentem. Monstrancj okryt welonem, mona wystawi na otarzu lub na tronie, ktry powinien by umieszczony blisko otarza. Wszystkie elementy dekoracyjne i wiata powinny kierowa uwag wiernych na Najwitszy Sakrament, ktry jest Pamitk mierci i Zmartwychwstania Chrystusa, a nie na figur lecego w grobie . Podobnie pisze liturgista tyniecki o. Fr. Maaczyski, aby Najwitszy Sakrament umieci na tronie. Tak wic do najwaniejszych elementw wystroju Grobu Paskiego nale: otarz, tabernakulum, tron i monstrancja z Najwitszym Sakramentem. Wydawnictwo opolskie uzasadnia to w nastpujcych sowach nasz uwag kierujemy przede wszystkim na wystawiony w monstrancji Najwitszy Sakrament. Grb Paski jest wypeniony obecnoci Chrystusa. Tak wic punktem centralnym pozostaje zawsze Najwitszy Sakrament, a ukad plastyczny, dekoracja kwiatw, owietlenie powinny ukazywa obecnego i zawsze ywego Chrystusa, ktry pozosta w Eucharystii, aby si nieustannie wstawia za swoim ludem.
Zwyczaj umieszczania figury Chrystusa lecego w grobie jest wprowadzeniem akcentu mierci do otarza wystawienia. Zwyczaj urzdzania grobu wielkopitkowego - pisze Ch. Zieliski - wprowadzi do otarza wystawienia akcent mierci, ktry jest w pojciu dogmatycznym i liturgicznym anachronizmem paradoksalnym. Jeeli ju Koci toleruje ten stan rzeczy, to grb naleaoby urzdza w oddzielnym miejscu w kociele. Umieszcza si wtedy w niszy wyobraenie plastyczne (w rzebie lub obrazie namalowanym) Chrystusa lecego w grobie. Posta powinna by owinita w caun, tj. dugie lniane przecierado .
Motyw mierci Chrystusa jest bardzo zwizany z tradycj Boego Grobu, e trudno go eliminowa, ale nie naley zbytnio eksponowa, gdy teologia tego dnia jest zapowiedzi poranka wielkanocnego Syn Czowieczy trzeciego dnia zmartwychwstanie (k 18,33). Ks. J. Sroka pisze, e idea grobu Paskiego zakorzenia si mocno w wiadomoci wiernych i trzeba j pielgnowa. Naley jednak pamita o tym, by naleycie rozoy poszczeglne akcenty urzdzenia Grobu. Przede wszystkim nie wolno zapomnie, e owocem krzya jest Eucharystia. To monstrancja musi by tak umieszczona i wyeksponowana, by stanowia element najwaniejszy, a nie figura Pana Jezusa lecego w Grobie.
Umieszczanie w otarzu - Boym Grobie figur Matki Boej Bolesnej, w. Marii Magdaleny, czy stranikw - onierzy nie jest waciwe, gdy caa dekoracja ma akcentowa obecno Eucharystycznego Jezusa Chrystusa we wsplnocie Kocioa, a nie zoenie Chrystusa do grobu. Warto tutaj wspomnie przekazy dawnych mszaw diecezji polskich mwicych o zwyczaju chowania w grobie konsekrowanych hostii i krzya - depositio crucis, a nastpnie podczas elevatio crucis wynoszenia krzya i wywyszenia przed ludem podczas piewu antyfony Powsta Pan z grobu, ktry za nas zawis na krzyu.
Wprowadzenie akcentw politycznych czy spoecznych w dekoracji grobu w naszej Ojczynie ma swj kontekst historyczny i odgrywao wan rol w zachowaniu wiadomoci narodowej. Istnieje niebezpieczestwo dominacji motyww patriotycznych i folklorystycznych nad religijnymi, a nawiedzanie grobw w Wigili Paschy staje si wydarzeniem towarzyskim lub rozrywk turystyczn. Wydaje si wic wysoce niewaciw rzecz naduywanie Grobw Paskich do celw politycznych, czy wszelkich innych rozgrywek lokalnych. Boy Grb ma by katechez misterium paschalnego Jezusa Chrystusa, dlatego ma to przypomina pogodna kolorystyka, napis - haso zaczerpnite z tekstw liturgicznych lub biblijnych, Ojcw Kocioa lub pism witych, wypowiedzi Ojca witego, a nawet z literatury piknej. Cao ma charakteryzowa si smakiem artystycznym, prezentowaniem misterium zbawienia, co ma prowadzi do ubogacenia modlitwy. Zawsze jednak powinien dominowa element religijny, ktry bdzie mobilizowa do refleksji, modlitwy, ciszy, skupienia oraz podkrelenia obecnoci na otarzu wystawienia Chrystusa Eucharystycznego. Otarz Boego Grobu wwczas osignie zamierzony cel duszpasterski, gdy wszystkie elementy, kompozycja, dekoracje, napis, kolorystyka, kwiaty i wiato zachowaj jedn wymow tematyczn. Wielo i rnorodno tematw moe temu przeszkadza. Podobnie wiece stosowane nie mog by uwaane jedynie za element dekoracji, ale wiata podkrelajcego obecno Najwitszego Sakramentu.
Naley te pamita, e na czas liturgii wiata Wigilii Paschalnej wygasza si wszystkie wiata w kociele, a naley je zapali dopiero po trzecim piewie wiato Chrystusa, dlatego naley zakoczy adoracj Najwitszego Sakramentu przy Boym Grobie i pozostawi tylko jedn lampk, a zapali wicej wiata dopiero przed procesj rezurekcyjn. Msza dla diecezji polskich nakazuje przed rozpoczciem Wigilii Paschalnej zakoczy adoracj przy Grobie Paskim. Kapan lub diakon, ubrany w kom i stu, intonuje krtki piew na cze Najwitszego Sakramentu, nastpnie wyjmuje Hosti z monstrancji chowa j w tabernakulum Grobu Paskiego. Na figur lecego w grobie kadzie si bia zason, a w Grobie Paskim ustawia si figur Chrystusa zmartwychwstaego. Po schowaniu Najwitszego Sakramentu wygasza si wiat, z wyjtkiem wiecznej lampki albo dwch wiec. Pod koniec Wigilii Paschalnej znowu zapala si wiato w Grobie Paskim, jeli wznawia si adoracj.

PASCHA

wieca paschalna - cereus paschalis, zwana popularnie paschaem jest to dua, bogato zdobiona wieca, ktra zapala si uroczycie od ognia w Wigili Paschaln i niesie uroczycie na pocztku procesji do kocioa, aby rozwietlaa noc zmartwychwstania. Niech ta wieca ponie, gdy wzejdzie soce nie znajce zachodu: Jezus Chrystus Twj Syn Zmartwychwstay, ktry owieca ludzko swoim wiatem. wieca ta ma pon podczas liturgii do uroczystoci Zesania Ducha witego, kiedy to zostaje po nieszporach umieszczona w batysterium przy chrzcielnicy. Zapala si j take podczas celebracji sakramentu chrztu, obrzdw pogrzebu chrzecijaskiego i w Dzie Zaduszny.
Genezy jej naley szuka w obrzdzie uroczystego zapalania wiata - lucenarium, o zmierzchu na rozpoczcie modlitwy wieczornej - nieszporw oraz obfitego uywania wiata podczas chrztu dorosych, gdy byli uroczycie wprowadzani do kocioa, a take procesji do grobu Chrystusa w Jerozolimie. Uroczysta carmen cerei - pie wiecy znana jest od IV wieku i trzeba zaznaczy, e tekstw Exsultet - Ordzia wielkanocnego jest wiele. Symbolika chrzecijaska widzi w niej Chrystusa zmartwychwstaego oraz Ducha witego, na co wskazuje jej zwizek z sakramentem chrztu .
Na wyjtkowe miejsce paschau w liturgii wskazuje rwnie jej wielko. Ch. Zieliski uwaa, e chocia jej wysoko uzaleniona jest od wielkoci kocioa, to pascha powinien znajdowa si na tej samej wysokoci co krzy otarzowy, bo jest takim samym symbolem Chrystusa jak krzy. Dla podkrelenia jej roli zaczto j ozdabia od XII wieku. Pojawia si krelenie znaku krzya, pniej pierwszej i ostatniej litery alfabetu A (alfa) i ? (omega), a take umieszczenie ziaren kadzida .
Gbok symbolik ma te materia z jakiego zosta zrobiony, czyli wosk - owoc pszczelego roju. Stosowanie wic sztucznych paschaw jest tutaj wielce niestosowne, gdy przeczy treci ordzia wielkanocnego, ktrego pomie chocia dzieli si [on] uyczajc wiata, nie doznaje jednak uszczerbku, ywi si bowiem strugami wosku, ktry dla utworzenia tej cennej pochodni wydaa pracowita pszczoa. Trzeba przypomnie w tym miejscu orzeczenie biskupw Anglii i Walii, ktrzy napisali, e jest rzecz zdumiewajc, e /../ zjawisko imitacji znaku dotkno nawet pascha - ten wielki symbol Chrystusa obecnego przez cay rok w naszych kocioach. Pascha jest przejrzystym znakiem Chrystusa, spalajcego si i dajcego wiato; Chrystusa wiatoci wiata. Stosowanie sztucznych znakw jest cakowicie sprzeczne z ide dobrej liturgii. Orzeczenie powysze jest zgodne z treci cytowanego ju Listu oklnego Kongregacji Kultu Boego z r. 1988 O przygotowaniu i obchodzeniu wit paschalnych, gdzie czytamy: Naley przygotowa pascha, ktry ze wzgldu na prawdziwo znaku powinien by sporzdzony z wosku, co roku nowy, w kociele jedyny, do duej wielkoci, nigdy za sztuczny, aby mg przypomina, e Chrystus jest wiatoci wiata (nr 82).Tak wic kadego roku naley stosowa nowy pascha. Penej wymowy nabraby gest znaczenia krzya, pisania liter alfabetu i daty, gdyby kolorowe zaznaczenie stao si widoczne w czasie liturgii, gdy przewodniczcy liturgii wykonuje te czynnoci. Jest to niewtpliwie postulat wymagajcy dalszego przemylenia, zastosowania odpowiedniej technologii .
Tak wyjtkowa wieca powinna te mie odpowiedni lichtarz, ktry rniby si od innych wiecznikw i podkrelaby rol paschau. Ch. Zieliski pisze wprost niedopuszczalne jest i sprzeczne z godnoci tego sprztu uycie zwykej pomalowanej podstawy wiecznika otarzowego lub zgoa kandelabru, ustawionego na udrapowanym supie drewnianym .
Niezwykle bogata liturgia Wigilii Paschalnej jest uobecnieniem misterium odkupienia naszego Pana Jezusa Chrystusa. Wszystkie stosowane przedmioty, gesty, czynnoci, wypowiadane sowa s radosna manifestacj Zmartwychwstaego Pana Jezusa. Procesja do kocioa za supem ognia - paschaem nawizuje do ksigi Wyjcia (13,21), do wdrwki Izraelitw przez pustyni, ale tej nocy jest znakiem przejcia z ciemnoci do wiata, ze mierci do ycia. Wyraane to jest radosnym kroczeniem za nowym wiatem - Chrystusem Zmartwychwstaym, co manifestowane jest stopniowym zapalaniem wiec od paschau, radosnym piewem diakona wiato Chrystusa i rwnie radosn odpowiedzi wiernych Bogu niech bd dziki, a kontynuowane jest postaw stojco z zapalonymi wiecami w czasie wykonywania Ordzia wielkanocnego. Wydaje si, e odpowiednim byoby podkrelenie roli paschau stosown dekoracj wieych kwiatw, szczeglnie okresie paschalnym, gdy pozostaje on w prezbiterium. Krzy rezurekcyjny przewizany czerwon stu i figura zmartwychwstaego Chrystusa nie s przedmiotem niniejszego opracowania i zainteresowanych odsyam do literatury.

WNIOSKI

Pod koniec tych rozwaa mona wysun nastpujce wnioski:
  • - Unika w dekoracjach Boego Grobu akcentowania mierci Chrystusa na korzy elementw paschalnych.
  • - Inspiracji do napisw okolicznociowych - hase naley szuka w tekstach liturgicznych i biblijnych.
  • - Architektura wielkoczwartkowego otarza wystawienia i Boego Grobu wraz z ca dekoracj, wystrojem, owietleniem ma zachowa jedno tematyczn i akcentowa obecno Chrystusa Eucharystycznego we wsplnocie wiernych.
  • - Przewidzie na otarz wystawienia i Boy Grb miejsca ciche i odosobnione pomagajce w skupieniu, refleksji i modlitwie.
  • - Przygotowa odpowiednie teksty do osobistej modlitwy wiernych, ktrymi mogyby te by teksty Liturgii Godzin Triduum paschalnego.
  • - Pascha liturgii Wigilii Zmartwychwstania Chrystusa, corocznie nowy, woskowy, odpowiednio duy, ozdobiony, umieszczony na godnym wieczniku ma wskazywa na obecno wiatoci wiata wrd swego ludu.
  • - Wszystkie elementy dekoracji powinno cechowa szlachetne pikno i smak artystyczny godny tych wielkich wydarze misterium zbawienia.
  • - Wsppraca artystw plastykw z teologiem mog si okaza bardzo twrcze w znalezieniu waciwego rozwizania Ciemnicy i Boego Grobu.
Powysze refleksje by moe nie rozwizay wszystkich nasuwajcych si wtpliwoci, ale moe chocia w czci pomogy zrozumie gboki sen stosowanych w czasie Triduum Paschalnego przedmiotw, ktre maj pomaga wiernym w gbokim i owocnym przeyciu tych wyjtkowych i centralnych dni w caym cyklu liturgicznym.

Ks. Zbigniew Wit
Wszystkie aktualnoci





wykonanie: blackgoose.pl © Parafia Wysoka 2006-2012